प्रसिद्धतमम् ‘अग्निसूक्तम्’ कस्मिन् वेदे पठितमस्ति?
Show answerHide answer
Correct answer: (C) ऋग्वेदे
Explanation
सबसे प्रसिद्ध अग्निसूक्त ऋग्वेद के प्रथम मण्डल के आरम्भ में है (अग्निमीळे पुरोहितम्)। अतः (C) सही है।
BPSC TRE · Topic-wise previous year questions
Sanskrit Previous Year Questions (page 5)
399 Sanskrit questions asked in BPSC TRE previous year papers, each with the correct answer and explanation. Read them free on UTpaper, or attempt the full papers as timed online tests.
- 399 questions
- Official answer key
- Free
अथर्ववेदस्य मुख्यः प्रतिपाद्यो विषयोऽस्ति
Show answerHide answer
Correct answer: (C) आयुर्वेदविज्ञानम्
Explanation
अथर्ववेद का मुख्य विषय औषधि, चिकित्सा आदि आयुर्वेद का विज्ञान माना गया है। अतः (C) सही है।
वेदाङ्गानां कति संख्या?
Show answerHide answer
Correct answer: (C) 6
Explanation
वेदांग छह हैं: शिक्षा, कल्प, व्याकरण, निरुक्त, छन्द और ज्योतिष। अतः (C) सही है।
‘वाक्यपदीयम्’ कस्य रचना अस्ति?
Show answerHide answer
Correct answer: (C) भर्तृहरिः
Explanation
वाक्यपदीय व्याकरण-दर्शन का ग्रन्थ है, जिसकी रचना भर्तृहरि ने की। अतः (C) सही है।
अथर्ववेदस्य ब्राह्मणग्रन्थोऽस्ति
Show answerHide answer
Correct answer: (A) गोपथब्राह्मणम्
Explanation
अथर्ववेद का ब्राह्मण ग्रन्थ गोपथ ब्राह्मण है; शतपथ यजुर्वेद का और षड्विंश सामवेद का है। अतः (A) सही है।
‘ईशावास्योपनिषदः’ सम्बन्धः केन वेदेन सह अस्ति?
Show answerHide answer
Correct answer: (C) शुक्लयजुर्वेदः
Explanation
ईशावास्य उपनिषद् शुक्ल यजुर्वेद की वाजसनेयी संहिता का चालीसवाँ अध्याय है। अतः (C) सही है।
प्रसिद्धः यमनचिकेतासम्वादः कस्मिन् उपनिषदि पठितोऽस्ति?
Show answerHide answer
Correct answer: (C) कठोपनिषद्
Explanation
यम और नचिकेता का प्रसिद्ध संवाद कठोपनिषद् में है। अतः (C) सही है।
शुक्लयजुर्वेदे कति अध्यायाः सन्ति?
Show answerHide answer
Correct answer: (C) 40
Explanation
शुक्ल यजुर्वेद (वाजसनेयी संहिता) में कुल 40 अध्याय हैं। अतः (C) सही है।
“रम्या रामायणी कथा” एतत् कस्य कवेः वचनमस्ति?
Show answerHide answer
Correct answer: (C) त्रिविक्रमभट्टस्य
Explanation
आधिकारिक कुंजी के अनुसार यह कथन त्रिविक्रमभट्ट का माना गया है। अतः (C) सही है।
‘स्वप्नवासवदत्तम्’ नाम नाटकं कस्य महाकवेः रचना अस्ति?
Show answerHide answer
Correct answer: (C) महाकविभासस्य
Explanation
स्वप्नवासवदत्तम् नाटक के रचयिता महाकवि भास हैं। अतः (C) सही है।
‘मेघदूतम्’ अस्ति
Show answerHide answer
Correct answer: (B) गीतिकाव्यम्
Explanation
कालिदास का मेघदूत एक खण्डकाव्य/गीतिकाव्य (दूतकाव्य) है। अतः (B) सही है।
रघुवंशमहाकाव्ये ‘वंशवर्णनविषयः’ प्रतिपादितोऽस्ति
Show answerHide answer
Correct answer: (B) रघुकुलोद्भवानां नृपाणाम्
Explanation
रघुवंश में रघुकुल में उत्पन्न राजाओं (दिलीप से अग्निवर्ण तक) का वर्णन है। अतः (B) सही है।
कालिदासविरचितानि नाटकानि सन्ति
Show answerHide answer
Correct answer: (A) त्रीणि
Explanation
कालिदास के तीन नाटक हैं: अभिज्ञानशाकुन्तलम्, विक्रमोर्वशीयम् और मालविकाग्निमित्रम्। अतः (A) सही है।
‘शुकनासोपदेशः’ कस्य रचना अस्ति?
Show answerHide answer
Correct answer: (A) महाकविबाणभट्टस्य
Explanation
शुकनासोपदेश बाणभट्ट की कादम्बरी का प्रसिद्ध अंश है। अतः (A) सही है।
निर्देशः—अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा (126–130) पर्यन्तं प्रश्नानां विकल्पात्मकोत्तरेभ्यः उचिततमम् उत्तरं चित्वा लिखत।
अस्माकं वैदिकसंस्कृतिः यज्ञिया अस्ति। यज्ञशब्दस्य महर्षिपाणिनिना देवपूजासंगतिकरणदानम् इति एते त्रयोऽर्थाः प्रतिपादिताः। कल्पसूत्रेषु गृहस्थेभ्यः प्रतिदिनं पञ्चमहायज्ञान् कर्तुमादिष्टमस्ति। ते च महायज्ञाः सन्ति। ब्रह्मयज्ञः-देवयज्ञः-पितृयज्ञः-बलिवैश्वदेवयज्ञः-अतिथियज्ञः एते सन्ति। देवयज्ञम् एव अग्निहोत्रमुच्यते। “देवो दानाद् वा” इति यास्केन पठितम् अस्ति। बलिवैश्वदेवयज्ञे प्राणिभ्यो अन्नं प्रदीयते। अतिथियज्ञे गृहे समागतानां विदुषाम् अथवा सर्वेषां सम्माननं कर्तव्यं भवति।
अस्माकं संस्कृतिः कीदृशी अस्ति?
Show answerHide answer
Correct answer: (C) यज्ञिया
Explanation
गद्यांश के पहले वाक्य में कहा गया है कि हमारी वैदिक संस्कृति यज्ञिया (यज्ञ-प्रधान) है। अतः (C) सही है।
निर्देशः—अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा (126–130) पर्यन्तं प्रश्नानां विकल्पात्मकोत्तरेभ्यः उचिततमम् उत्तरं चित्वा लिखत।
अस्माकं वैदिकसंस्कृतिः यज्ञिया अस्ति। यज्ञशब्दस्य महर्षिपाणिनिना देवपूजासंगतिकरणदानम् इति एते त्रयोऽर्थाः प्रतिपादिताः। कल्पसूत्रेषु गृहस्थेभ्यः प्रतिदिनं पञ्चमहायज्ञान् कर्तुमादिष्टमस्ति। ते च महायज्ञाः सन्ति। ब्रह्मयज्ञः-देवयज्ञः-पितृयज्ञः-बलिवैश्वदेवयज्ञः-अतिथियज्ञः एते सन्ति। देवयज्ञम् एव अग्निहोत्रमुच्यते। “देवो दानाद् वा” इति यास्केन पठितम् अस्ति। बलिवैश्वदेवयज्ञे प्राणिभ्यो अन्नं प्रदीयते। अतिथियज्ञे गृहे समागतानां विदुषाम् अथवा सर्वेषां सम्माननं कर्तव्यं भवति।
‘यज्ञ’शब्दस्य पाणिनिना कति अर्थाः प्रतिपादिताः?
Show answerHide answer
Correct answer: (C) त्रयः
Explanation
पाणिनि ने यज्ञ शब्द के तीन अर्थ बताए हैं: देवपूजा, संगतिकरण और दान। अतः (C) सही है।
निर्देशः—अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा (126–130) पर्यन्तं प्रश्नानां विकल्पात्मकोत्तरेभ्यः उचिततमम् उत्तरं चित्वा लिखत।
अस्माकं वैदिकसंस्कृतिः यज्ञिया अस्ति। यज्ञशब्दस्य महर्षिपाणिनिना देवपूजासंगतिकरणदानम् इति एते त्रयोऽर्थाः प्रतिपादिताः। कल्पसूत्रेषु गृहस्थेभ्यः प्रतिदिनं पञ्चमहायज्ञान् कर्तुमादिष्टमस्ति। ते च महायज्ञाः सन्ति। ब्रह्मयज्ञः-देवयज्ञः-पितृयज्ञः-बलिवैश्वदेवयज्ञः-अतिथियज्ञः एते सन्ति। देवयज्ञम् एव अग्निहोत्रमुच्यते। “देवो दानाद् वा” इति यास्केन पठितम् अस्ति। बलिवैश्वदेवयज्ञे प्राणिभ्यो अन्नं प्रदीयते। अतिथियज्ञे गृहे समागतानां विदुषाम् अथवा सर्वेषां सम्माननं कर्तव्यं भवति।
महायज्ञाः कतिविधाः भवन्ति?
Show answerHide answer
Correct answer: (B) पञ्च
Explanation
गद्यांश में ब्रह्मयज्ञ, देवयज्ञ, पितृयज्ञ, बलिवैश्वदेवयज्ञ और अतिथियज्ञ, ये पाँच महायज्ञ बताए गए हैं। अतः (B) सही है।
निर्देशः—अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा (126–130) पर्यन्तं प्रश्नानां विकल्पात्मकोत्तरेभ्यः उचिततमम् उत्तरं चित्वा लिखत।
अस्माकं वैदिकसंस्कृतिः यज्ञिया अस्ति। यज्ञशब्दस्य महर्षिपाणिनिना देवपूजासंगतिकरणदानम् इति एते त्रयोऽर्थाः प्रतिपादिताः। कल्पसूत्रेषु गृहस्थेभ्यः प्रतिदिनं पञ्चमहायज्ञान् कर्तुमादिष्टमस्ति। ते च महायज्ञाः सन्ति। ब्रह्मयज्ञः-देवयज्ञः-पितृयज्ञः-बलिवैश्वदेवयज्ञः-अतिथियज्ञः एते सन्ति। देवयज्ञम् एव अग्निहोत्रमुच्यते। “देवो दानाद् वा” इति यास्केन पठितम् अस्ति। बलिवैश्वदेवयज्ञे प्राणिभ्यो अन्नं प्रदीयते। अतिथियज्ञे गृहे समागतानां विदुषाम् अथवा सर्वेषां सम्माननं कर्तव्यं भवति।
बलिवैश्वदेवयज्ञे किं किं प्रदीयते?
Show answerHide answer
Correct answer: (C) प्राणिभ्यो अन्नम्
Explanation
गद्यांश के अनुसार बलिवैश्वदेव यज्ञ में प्राणियों को अन्न दिया जाता है। अतः (C) सही है।
निर्देशः—अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा (126–130) पर्यन्तं प्रश्नानां विकल्पात्मकोत्तरेभ्यः उचिततमम् उत्तरं चित्वा लिखत।
अस्माकं वैदिकसंस्कृतिः यज्ञिया अस्ति। यज्ञशब्दस्य महर्षिपाणिनिना देवपूजासंगतिकरणदानम् इति एते त्रयोऽर्थाः प्रतिपादिताः। कल्पसूत्रेषु गृहस्थेभ्यः प्रतिदिनं पञ्चमहायज्ञान् कर्तुमादिष्टमस्ति। ते च महायज्ञाः सन्ति। ब्रह्मयज्ञः-देवयज्ञः-पितृयज्ञः-बलिवैश्वदेवयज्ञः-अतिथियज्ञः एते सन्ति। देवयज्ञम् एव अग्निहोत्रमुच्यते। “देवो दानाद् वा” इति यास्केन पठितम् अस्ति। बलिवैश्वदेवयज्ञे प्राणिभ्यो अन्नं प्रदीयते। अतिथियज्ञे गृहे समागतानां विदुषाम् अथवा सर्वेषां सम्माननं कर्तव्यं भवति।
यास्केन देवपदस्य परिभाषा स्वीकृता
Show answerHide answer
Correct answer: (C) देवो दानाद् वा
Explanation
गद्यांश में लिखा है कि यास्क ने “देवो दानाद् वा” (दान देने से देव) कहा है। अतः (C) सही है।
निर्देशः—अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा (131–134) पर्यन्तं प्रश्नानां विकल्पात्मकोत्तरेभ्यः उचिततमम् उत्तरं चित्वा लिखत।
युज्-धातोः घञि प्रत्यये कृते योगशब्दो निष्पन्नो भवति। परमात्मना सह आत्मनः सम्मिलनमेव योगः। योगस्य अष्टौ अंगानि सन्ति। योगशिक्षणस्य अनिवार्यता सर्वेषां कृते उपयोगिनी भवति। योगेन स्वास्थ्यं समीचीनं भवति। योगस्य आवश्यकता शिक्षायाम् अनिवार्यरूपेण भवेत् येन च सर्वेषां स्वास्थ्यं समीचीनं जायेत। विश्वस्मिन् जगति योगदिवसस्य आयोजनं जूनमासस्य (21) एकविंशतितारिकायाम् आयोज्यते।
‘योग’शब्दे कः प्रत्ययो अस्ति?
Show answerHide answer
Correct answer: (C) घञ्प्रत्ययः
Explanation
गद्यांश के अनुसार युज् धातु में घञ् प्रत्यय लगाने पर योग शब्द बनता है। अतः (C) सही है।
निर्देशः—अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा (131–134) पर्यन्तं प्रश्नानां विकल्पात्मकोत्तरेभ्यः उचिततमम् उत्तरं चित्वा लिखत।
युज्-धातोः घञि प्रत्यये कृते योगशब्दो निष्पन्नो भवति। परमात्मना सह आत्मनः सम्मिलनमेव योगः। योगस्य अष्टौ अंगानि सन्ति। योगशिक्षणस्य अनिवार्यता सर्वेषां कृते उपयोगिनी भवति। योगेन स्वास्थ्यं समीचीनं भवति। योगस्य आवश्यकता शिक्षायाम् अनिवार्यरूपेण भवेत् येन च सर्वेषां स्वास्थ्यं समीचीनं जायेत। विश्वस्मिन् जगति योगदिवसस्य आयोजनं जूनमासस्य (21) एकविंशतितारिकायाम् आयोज्यते।
योगेन को लाभो जायते?
Show answerHide answer
Correct answer: (C) स्वास्थ्यं समीचीनम्
Explanation
गद्यांश में कहा गया है कि योग से स्वास्थ्य अच्छा होता है। अतः (C) सही है।
निर्देशः—अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा (131–134) पर्यन्तं प्रश्नानां विकल्पात्मकोत्तरेभ्यः उचिततमम् उत्तरं चित्वा लिखत।
युज्-धातोः घञि प्रत्यये कृते योगशब्दो निष्पन्नो भवति। परमात्मना सह आत्मनः सम्मिलनमेव योगः। योगस्य अष्टौ अंगानि सन्ति। योगशिक्षणस्य अनिवार्यता सर्वेषां कृते उपयोगिनी भवति। योगेन स्वास्थ्यं समीचीनं भवति। योगस्य आवश्यकता शिक्षायाम् अनिवार्यरूपेण भवेत् येन च सर्वेषां स्वास्थ्यं समीचीनं जायेत। विश्वस्मिन् जगति योगदिवसस्य आयोजनं जूनमासस्य (21) एकविंशतितारिकायाम् आयोज्यते।
‘योगदिवसस्य’ आयोजनं कदा भवति?
Show answerHide answer
Correct answer: (C) जूनमासे
Explanation
गद्यांश के अनुसार योग दिवस का आयोजन जून मास की इक्कीस तारीख को होता है। अतः (C) सही है।
निर्देशः—अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा (131–134) पर्यन्तं प्रश्नानां विकल्पात्मकोत्तरेभ्यः उचिततमम् उत्तरं चित्वा लिखत।
युज्-धातोः घञि प्रत्यये कृते योगशब्दो निष्पन्नो भवति। परमात्मना सह आत्मनः सम्मिलनमेव योगः। योगस्य अष्टौ अंगानि सन्ति। योगशिक्षणस्य अनिवार्यता सर्वेषां कृते उपयोगिनी भवति। योगेन स्वास्थ्यं समीचीनं भवति। योगस्य आवश्यकता शिक्षायाम् अनिवार्यरूपेण भवेत् येन च सर्वेषां स्वास्थ्यं समीचीनं जायेत। विश्वस्मिन् जगति योगदिवसस्य आयोजनं जूनमासस्य (21) एकविंशतितारिकायाम् आयोज्यते।
योगो भवति
Show answerHide answer
Correct answer: (C) परमात्मना सह आत्मसम्मिलनम्
Explanation
गद्यांश के अनुसार परमात्मा के साथ आत्मा का मिलन ही योग है। अतः (C) सही है।
निर्देशः—अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा (135–141) पर्यन्तं प्रश्नानां विकल्पात्मकोत्तरेभ्यः उचिततमम् उत्तरं चित्वा लिखत।
संस्कृतवाङ्मये जीवनदर्शनं प्रतिपदं द्रष्टुं शक्यते। साधव एव परोपकारिणो भवन्ति। जिजीविषा न केवलं मानवेषु लभ्यते, सा तु सकलेष्वपि जीवेषु संदृश्यते। मानवजीवनस्य विश्लेषणं दर्शनेनैव भवति। वस्तुतः जीवनं तु परोपकारिणामेव प्रशस्यतरं भवति। स्वार्थपराणां जीवनं जीवनं न मन्यते जगति। संस्कृतवाङ्मये धर्म-अर्थ-काम-मोक्ष इति पुरुषार्थचतुष्टयं वर्णितमस्ति। अधुना संसारे सर्वत्र कलहमयं वातावरणं दृश्यते च परस्परं युयुत्सा। मात्स्यन्यायेन जीवितुम् इच्छन्ति केचन। वस्तुतः ‘वसुधैव कुटुम्बकम्’ इत्यस्य परिपालनेनैव सर्वत्र शांति संभवितुं शक्यते इति अस्माकं सर्वेषां चिन्तनं भवेत्।
परोपकारिणो जनाः के भवन्ति?
Show answerHide answer
Correct answer: (C) साधवः
Explanation
गद्यांश में कहा गया है कि साधु जन ही परोपकारी होते हैं। अतः (C) सही है।
निर्देशः—अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा (135–141) पर्यन्तं प्रश्नानां विकल्पात्मकोत्तरेभ्यः उचिततमम् उत्तरं चित्वा लिखत।
संस्कृतवाङ्मये जीवनदर्शनं प्रतिपदं द्रष्टुं शक्यते। साधव एव परोपकारिणो भवन्ति। जिजीविषा न केवलं मानवेषु लभ्यते, सा तु सकलेष्वपि जीवेषु संदृश्यते। मानवजीवनस्य विश्लेषणं दर्शनेनैव भवति। वस्तुतः जीवनं तु परोपकारिणामेव प्रशस्यतरं भवति। स्वार्थपराणां जीवनं जीवनं न मन्यते जगति। संस्कृतवाङ्मये धर्म-अर्थ-काम-मोक्ष इति पुरुषार्थचतुष्टयं वर्णितमस्ति। अधुना संसारे सर्वत्र कलहमयं वातावरणं दृश्यते च परस्परं युयुत्सा। मात्स्यन्यायेन जीवितुम् इच्छन्ति केचन। वस्तुतः ‘वसुधैव कुटुम्बकम्’ इत्यस्य परिपालनेनैव सर्वत्र शांति संभवितुं शक्यते इति अस्माकं सर्वेषां चिन्तनं भवेत्।
सर्वेषु अपि जीवेषु किं दृश्यते?
Show answerHide answer
Correct answer: (C) जिजीविषा
Explanation
गद्यांश के अनुसार जीने की इच्छा (जिजीविषा) सभी जीवों में दिखाई देती है। अतः (C) सही है।
निर्देशः—अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा (135–141) पर्यन्तं प्रश्नानां विकल्पात्मकोत्तरेभ्यः उचिततमम् उत्तरं चित्वा लिखत।
संस्कृतवाङ्मये जीवनदर्शनं प्रतिपदं द्रष्टुं शक्यते। साधव एव परोपकारिणो भवन्ति। जिजीविषा न केवलं मानवेषु लभ्यते, सा तु सकलेष्वपि जीवेषु संदृश्यते। मानवजीवनस्य विश्लेषणं दर्शनेनैव भवति। वस्तुतः जीवनं तु परोपकारिणामेव प्रशस्यतरं भवति। स्वार्थपराणां जीवनं जीवनं न मन्यते जगति। संस्कृतवाङ्मये धर्म-अर्थ-काम-मोक्ष इति पुरुषार्थचतुष्टयं वर्णितमस्ति। अधुना संसारे सर्वत्र कलहमयं वातावरणं दृश्यते च परस्परं युयुत्सा। मात्स्यन्यायेन जीवितुम् इच्छन्ति केचन। वस्तुतः ‘वसुधैव कुटुम्बकम्’ इत्यस्य परिपालनेनैव सर्वत्र शांति संभवितुं शक्यते इति अस्माकं सर्वेषां चिन्तनं भवेत्।
केषां जीवनं श्रेष्ठं भवति?
Show answerHide answer
Correct answer: (C) परोपकारिणाम्
Explanation
गद्यांश में परोपकारियों का जीवन ही अधिक प्रशंसनीय (श्रेष्ठ) कहा गया है। अतः (C) सही है।
निर्देशः—अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा (135–141) पर्यन्तं प्रश्नानां विकल्पात्मकोत्तरेभ्यः उचिततमम् उत्तरं चित्वा लिखत।
संस्कृतवाङ्मये जीवनदर्शनं प्रतिपदं द्रष्टुं शक्यते। साधव एव परोपकारिणो भवन्ति। जिजीविषा न केवलं मानवेषु लभ्यते, सा तु सकलेष्वपि जीवेषु संदृश्यते। मानवजीवनस्य विश्लेषणं दर्शनेनैव भवति। वस्तुतः जीवनं तु परोपकारिणामेव प्रशस्यतरं भवति। स्वार्थपराणां जीवनं जीवनं न मन्यते जगति। संस्कृतवाङ्मये धर्म-अर्थ-काम-मोक्ष इति पुरुषार्थचतुष्टयं वर्णितमस्ति। अधुना संसारे सर्वत्र कलहमयं वातावरणं दृश्यते च परस्परं युयुत्सा। मात्स्यन्यायेन जीवितुम् इच्छन्ति केचन। वस्तुतः ‘वसुधैव कुटुम्बकम्’ इत्यस्य परिपालनेनैव सर्वत्र शांति संभवितुं शक्यते इति अस्माकं सर्वेषां चिन्तनं भवेत्।
पुरुषार्थाः कतिविधाः भवन्ति?
Show answerHide answer
Correct answer: (C) चत्वारः
Explanation
पुरुषार्थ चार हैं: धर्म, अर्थ, काम और मोक्ष। अतः (C) सही है।
निर्देशः—अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा (135–141) पर्यन्तं प्रश्नानां विकल्पात्मकोत्तरेभ्यः उचिततमम् उत्तरं चित्वा लिखत।
संस्कृतवाङ्मये जीवनदर्शनं प्रतिपदं द्रष्टुं शक्यते। साधव एव परोपकारिणो भवन्ति। जिजीविषा न केवलं मानवेषु लभ्यते, सा तु सकलेष्वपि जीवेषु संदृश्यते। मानवजीवनस्य विश्लेषणं दर्शनेनैव भवति। वस्तुतः जीवनं तु परोपकारिणामेव प्रशस्यतरं भवति। स्वार्थपराणां जीवनं जीवनं न मन्यते जगति। संस्कृतवाङ्मये धर्म-अर्थ-काम-मोक्ष इति पुरुषार्थचतुष्टयं वर्णितमस्ति। अधुना संसारे सर्वत्र कलहमयं वातावरणं दृश्यते च परस्परं युयुत्सा। मात्स्यन्यायेन जीवितुम् इच्छन्ति केचन। वस्तुतः ‘वसुधैव कुटुम्बकम्’ इत्यस्य परिपालनेनैव सर्वत्र शांति संभवितुं शक्यते इति अस्माकं सर्वेषां चिन्तनं भवेत्।
अधुना संसारे वातावरणं दृश्यते
Show answerHide answer
Correct answer: (C) कलहमयम्
Explanation
गद्यांश के अनुसार आजकल संसार में सब जगह कलहपूर्ण वातावरण दिखाई देता है। अतः (C) सही है।
निर्देशः—अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा (135–141) पर्यन्तं प्रश्नानां विकल्पात्मकोत्तरेभ्यः उचिततमम् उत्तरं चित्वा लिखत।
संस्कृतवाङ्मये जीवनदर्शनं प्रतिपदं द्रष्टुं शक्यते। साधव एव परोपकारिणो भवन्ति। जिजीविषा न केवलं मानवेषु लभ्यते, सा तु सकलेष्वपि जीवेषु संदृश्यते। मानवजीवनस्य विश्लेषणं दर्शनेनैव भवति। वस्तुतः जीवनं तु परोपकारिणामेव प्रशस्यतरं भवति। स्वार्थपराणां जीवनं जीवनं न मन्यते जगति। संस्कृतवाङ्मये धर्म-अर्थ-काम-मोक्ष इति पुरुषार्थचतुष्टयं वर्णितमस्ति। अधुना संसारे सर्वत्र कलहमयं वातावरणं दृश्यते च परस्परं युयुत्सा। मात्स्यन्यायेन जीवितुम् इच्छन्ति केचन। वस्तुतः ‘वसुधैव कुटुम्बकम्’ इत्यस्य परिपालनेनैव सर्वत्र शांति संभवितुं शक्यते इति अस्माकं सर्वेषां चिन्तनं भवेत्।
मानवजीवनस्य साफल्यं केन उपायेन भवितुं शक्यते?
Show answerHide answer
Correct answer: (C) दर्शनेन
Explanation
गद्यांश के अनुसार मानव जीवन का विश्लेषण दर्शन से ही होता है, इसलिए कुंजी के अनुसार दर्शन से सफलता मानी गई है। अतः (C) सही है।
निर्देशः—अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा (135–141) पर्यन्तं प्रश्नानां विकल्पात्मकोत्तरेभ्यः उचिततमम् उत्तरं चित्वा लिखत।
संस्कृतवाङ्मये जीवनदर्शनं प्रतिपदं द्रष्टुं शक्यते। साधव एव परोपकारिणो भवन्ति। जिजीविषा न केवलं मानवेषु लभ्यते, सा तु सकलेष्वपि जीवेषु संदृश्यते। मानवजीवनस्य विश्लेषणं दर्शनेनैव भवति। वस्तुतः जीवनं तु परोपकारिणामेव प्रशस्यतरं भवति। स्वार्थपराणां जीवनं जीवनं न मन्यते जगति। संस्कृतवाङ्मये धर्म-अर्थ-काम-मोक्ष इति पुरुषार्थचतुष्टयं वर्णितमस्ति। अधुना संसारे सर्वत्र कलहमयं वातावरणं दृश्यते च परस्परं युयुत्सा। मात्स्यन्यायेन जीवितुम् इच्छन्ति केचन। वस्तुतः ‘वसुधैव कुटुम्बकम्’ इत्यस्य परिपालनेनैव सर्वत्र शांति संभवितुं शक्यते इति अस्माकं सर्वेषां चिन्तनं भवेत्।
अधुना कथं जीवितुम् इच्छन्ति सर्वे?
Show answerHide answer
Correct answer: (C) मात्स्यन्यायेन
Explanation
गद्यांश के अनुसार आजकल कुछ लोग मत्स्य-न्याय (बड़ी मछली द्वारा छोटी को खाने जैसा) से जीना चाहते हैं। अतः (C) सही है।
निर्देशः—अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा (142–150) पर्यन्तं प्रश्नानां विकल्पात्मकोत्तरेभ्यः उचिततमम् उत्तरं चित्वा लिखत।
संस्कृतभाषेयं देववाणी अस्ति। अस्यामेव भाषायां विश्वस्य प्राचीनतमाः ग्रन्थाः वेदाः उपलभ्यन्ते। वेदेषु राष्ट्रधर्मो विश्वधर्मश्च विस्तरेण प्रतिपादितोऽस्ति। अथर्ववेदे प्रजातान्त्रिकस्य राज्यस्य उल्लेखः प्राप्यते। ज्ञानमार्गेण च अमृतत्त्वं प्राप्तुं शक्यते। देशे समाजे च उच्च-नीचत्वभावनां विहाय एव सर्वविधा उन्नतिः कर्तुं शक्यते। परोपकारेण एव पुण्यफलावाप्तिः। परपीडनेन च पापम् एव। बौद्ध-महाकविः अश्वघोषः बौद्धजनप्रियां प्राकृतभाषां परित्यज्य ‘बुद्धचरितम्’ संस्कृते एव व्यरचयत्। जर्मनीदेशे सर्वेषु पुस्तकालयेषु इन्डोलाजी (Indology) भारतीयविद्या-सम्बद्धः प्रकोष्ठोऽस्ति। सर्वेऽपि पृथिवीपुत्रा नीरोगा बलिनश्च स्युः इति वयं सर्वेऽपि कामयामहे।
विश्वस्य प्राचीनतमा भाषा का अस्ति?
Show answerHide answer
Correct answer: (C) संस्कृतम्
Explanation
गद्यांश के अनुसार संस्कृत भाषा में ही विश्व के सबसे प्राचीन ग्रन्थ वेद मिलते हैं। अतः (C) सही है।
निर्देशः—अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा (142–150) पर्यन्तं प्रश्नानां विकल्पात्मकोत्तरेभ्यः उचिततमम् उत्तरं चित्वा लिखत।
संस्कृतभाषेयं देववाणी अस्ति। अस्यामेव भाषायां विश्वस्य प्राचीनतमाः ग्रन्थाः वेदाः उपलभ्यन्ते। वेदेषु राष्ट्रधर्मो विश्वधर्मश्च विस्तरेण प्रतिपादितोऽस्ति। अथर्ववेदे प्रजातान्त्रिकस्य राज्यस्य उल्लेखः प्राप्यते। ज्ञानमार्गेण च अमृतत्त्वं प्राप्तुं शक्यते। देशे समाजे च उच्च-नीचत्वभावनां विहाय एव सर्वविधा उन्नतिः कर्तुं शक्यते। परोपकारेण एव पुण्यफलावाप्तिः। परपीडनेन च पापम् एव। बौद्ध-महाकविः अश्वघोषः बौद्धजनप्रियां प्राकृतभाषां परित्यज्य ‘बुद्धचरितम्’ संस्कृते एव व्यरचयत्। जर्मनीदेशे सर्वेषु पुस्तकालयेषु इन्डोलाजी (Indology) भारतीयविद्या-सम्बद्धः प्रकोष्ठोऽस्ति। सर्वेऽपि पृथिवीपुत्रा नीरोगा बलिनश्च स्युः इति वयं सर्वेऽपि कामयामहे।
राष्ट्रधर्मस्य विशदं विवेचनं लभ्यते
Show answerHide answer
Correct answer: (C) वेदेषु
Explanation
गद्यांश के अनुसार राष्ट्रधर्म और विश्वधर्म का विस्तार से निरूपण वेदों में है। अतः (C) सही है।
निर्देशः—अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा (142–150) पर्यन्तं प्रश्नानां विकल्पात्मकोत्तरेभ्यः उचिततमम् उत्तरं चित्वा लिखत।
संस्कृतभाषेयं देववाणी अस्ति। अस्यामेव भाषायां विश्वस्य प्राचीनतमाः ग्रन्थाः वेदाः उपलभ्यन्ते। वेदेषु राष्ट्रधर्मो विश्वधर्मश्च विस्तरेण प्रतिपादितोऽस्ति। अथर्ववेदे प्रजातान्त्रिकस्य राज्यस्य उल्लेखः प्राप्यते। ज्ञानमार्गेण च अमृतत्त्वं प्राप्तुं शक्यते। देशे समाजे च उच्च-नीचत्वभावनां विहाय एव सर्वविधा उन्नतिः कर्तुं शक्यते। परोपकारेण एव पुण्यफलावाप्तिः। परपीडनेन च पापम् एव। बौद्ध-महाकविः अश्वघोषः बौद्धजनप्रियां प्राकृतभाषां परित्यज्य ‘बुद्धचरितम्’ संस्कृते एव व्यरचयत्। जर्मनीदेशे सर्वेषु पुस्तकालयेषु इन्डोलाजी (Indology) भारतीयविद्या-सम्बद्धः प्रकोष्ठोऽस्ति। सर्वेऽपि पृथिवीपुत्रा नीरोगा बलिनश्च स्युः इति वयं सर्वेऽपि कामयामहे।
अथर्ववेदे कस्य राज्यस्य उल्लेखः प्राप्यते?
Show answerHide answer
Correct answer: (C) प्रजातान्त्रिकस्य
Explanation
गद्यांश में कहा है कि अथर्ववेद में प्रजातन्त्रात्मक राज्य का उल्लेख मिलता है। अतः (C) सही है।
निर्देशः—अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा (142–150) पर्यन्तं प्रश्नानां विकल्पात्मकोत्तरेभ्यः उचिततमम् उत्तरं चित्वा लिखत।
संस्कृतभाषेयं देववाणी अस्ति। अस्यामेव भाषायां विश्वस्य प्राचीनतमाः ग्रन्थाः वेदाः उपलभ्यन्ते। वेदेषु राष्ट्रधर्मो विश्वधर्मश्च विस्तरेण प्रतिपादितोऽस्ति। अथर्ववेदे प्रजातान्त्रिकस्य राज्यस्य उल्लेखः प्राप्यते। ज्ञानमार्गेण च अमृतत्त्वं प्राप्तुं शक्यते। देशे समाजे च उच्च-नीचत्वभावनां विहाय एव सर्वविधा उन्नतिः कर्तुं शक्यते। परोपकारेण एव पुण्यफलावाप्तिः। परपीडनेन च पापम् एव। बौद्ध-महाकविः अश्वघोषः बौद्धजनप्रियां प्राकृतभाषां परित्यज्य ‘बुद्धचरितम्’ संस्कृते एव व्यरचयत्। जर्मनीदेशे सर्वेषु पुस्तकालयेषु इन्डोलाजी (Indology) भारतीयविद्या-सम्बद्धः प्रकोष्ठोऽस्ति। सर्वेऽपि पृथिवीपुत्रा नीरोगा बलिनश्च स्युः इति वयं सर्वेऽपि कामयामहे।
‘अमृतत्त्वम्’ केन उपायेन उपलभ्यते?
Show answerHide answer
Correct answer: (C) ज्ञानमार्गेण
Explanation
गद्यांश के अनुसार ज्ञानमार्ग से अमृतत्व प्राप्त किया जा सकता है। अतः (C) सही है।
निर्देशः—अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा (142–150) पर्यन्तं प्रश्नानां विकल्पात्मकोत्तरेभ्यः उचिततमम् उत्तरं चित्वा लिखत।
संस्कृतभाषेयं देववाणी अस्ति। अस्यामेव भाषायां विश्वस्य प्राचीनतमाः ग्रन्थाः वेदाः उपलभ्यन्ते। वेदेषु राष्ट्रधर्मो विश्वधर्मश्च विस्तरेण प्रतिपादितोऽस्ति। अथर्ववेदे प्रजातान्त्रिकस्य राज्यस्य उल्लेखः प्राप्यते। ज्ञानमार्गेण च अमृतत्त्वं प्राप्तुं शक्यते। देशे समाजे च उच्च-नीचत्वभावनां विहाय एव सर्वविधा उन्नतिः कर्तुं शक्यते। परोपकारेण एव पुण्यफलावाप्तिः। परपीडनेन च पापम् एव। बौद्ध-महाकविः अश्वघोषः बौद्धजनप्रियां प्राकृतभाषां परित्यज्य ‘बुद्धचरितम्’ संस्कृते एव व्यरचयत्। जर्मनीदेशे सर्वेषु पुस्तकालयेषु इन्डोलाजी (Indology) भारतीयविद्या-सम्बद्धः प्रकोष्ठोऽस्ति। सर्वेऽपि पृथिवीपुत्रा नीरोगा बलिनश्च स्युः इति वयं सर्वेऽपि कामयामहे।
देशे सर्वविधा उन्नतिः कथं भवितुं शक्यते?
Show answerHide answer
Correct answer: (C) उच्च-नीचत्वभावनां विहाय
Explanation
गद्यांश के अनुसार ऊँच-नीच की भावना छोड़कर ही देश और समाज की हर प्रकार की उन्नति हो सकती है। अतः (C) सही है।
निर्देशः—अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा (142–150) पर्यन्तं प्रश्नानां विकल्पात्मकोत्तरेभ्यः उचिततमम् उत्तरं चित्वा लिखत।
संस्कृतभाषेयं देववाणी अस्ति। अस्यामेव भाषायां विश्वस्य प्राचीनतमाः ग्रन्थाः वेदाः उपलभ्यन्ते। वेदेषु राष्ट्रधर्मो विश्वधर्मश्च विस्तरेण प्रतिपादितोऽस्ति। अथर्ववेदे प्रजातान्त्रिकस्य राज्यस्य उल्लेखः प्राप्यते। ज्ञानमार्गेण च अमृतत्त्वं प्राप्तुं शक्यते। देशे समाजे च उच्च-नीचत्वभावनां विहाय एव सर्वविधा उन्नतिः कर्तुं शक्यते। परोपकारेण एव पुण्यफलावाप्तिः। परपीडनेन च पापम् एव। बौद्ध-महाकविः अश्वघोषः बौद्धजनप्रियां प्राकृतभाषां परित्यज्य ‘बुद्धचरितम्’ संस्कृते एव व्यरचयत्। जर्मनीदेशे सर्वेषु पुस्तकालयेषु इन्डोलाजी (Indology) भारतीयविद्या-सम्बद्धः प्रकोष्ठोऽस्ति। सर्वेऽपि पृथिवीपुत्रा नीरोगा बलिनश्च स्युः इति वयं सर्वेऽपि कामयामहे।
पुण्यं प्राप्तुं शक्यते
Show answerHide answer
Correct answer: (C) परोपकारेण
Explanation
गद्यांश के अनुसार परोपकार से ही पुण्य फल की प्राप्ति होती है। अतः (C) सही है।
निर्देशः—अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा (142–150) पर्यन्तं प्रश्नानां विकल्पात्मकोत्तरेभ्यः उचिततमम् उत्तरं चित्वा लिखत।
संस्कृतभाषेयं देववाणी अस्ति। अस्यामेव भाषायां विश्वस्य प्राचीनतमाः ग्रन्थाः वेदाः उपलभ्यन्ते। वेदेषु राष्ट्रधर्मो विश्वधर्मश्च विस्तरेण प्रतिपादितोऽस्ति। अथर्ववेदे प्रजातान्त्रिकस्य राज्यस्य उल्लेखः प्राप्यते। ज्ञानमार्गेण च अमृतत्त्वं प्राप्तुं शक्यते। देशे समाजे च उच्च-नीचत्वभावनां विहाय एव सर्वविधा उन्नतिः कर्तुं शक्यते। परोपकारेण एव पुण्यफलावाप्तिः। परपीडनेन च पापम् एव। बौद्ध-महाकविः अश्वघोषः बौद्धजनप्रियां प्राकृतभाषां परित्यज्य ‘बुद्धचरितम्’ संस्कृते एव व्यरचयत्। जर्मनीदेशे सर्वेषु पुस्तकालयेषु इन्डोलाजी (Indology) भारतीयविद्या-सम्बद्धः प्रकोष्ठोऽस्ति। सर्वेऽपि पृथिवीपुत्रा नीरोगा बलिनश्च स्युः इति वयं सर्वेऽपि कामयामहे।
पापं कथम् उत्पद्यते?
Show answerHide answer
Correct answer: (C) परपीडनेन
Explanation
गद्यांश के अनुसार दूसरों को पीड़ा देने से पाप उत्पन्न होता है। अतः (C) सही है।
निर्देशः—अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा (142–150) पर्यन्तं प्रश्नानां विकल्पात्मकोत्तरेभ्यः उचिततमम् उत्तरं चित्वा लिखत।
संस्कृतभाषेयं देववाणी अस्ति। अस्यामेव भाषायां विश्वस्य प्राचीनतमाः ग्रन्थाः वेदाः उपलभ्यन्ते। वेदेषु राष्ट्रधर्मो विश्वधर्मश्च विस्तरेण प्रतिपादितोऽस्ति। अथर्ववेदे प्रजातान्त्रिकस्य राज्यस्य उल्लेखः प्राप्यते। ज्ञानमार्गेण च अमृतत्त्वं प्राप्तुं शक्यते। देशे समाजे च उच्च-नीचत्वभावनां विहाय एव सर्वविधा उन्नतिः कर्तुं शक्यते। परोपकारेण एव पुण्यफलावाप्तिः। परपीडनेन च पापम् एव। बौद्ध-महाकविः अश्वघोषः बौद्धजनप्रियां प्राकृतभाषां परित्यज्य ‘बुद्धचरितम्’ संस्कृते एव व्यरचयत्। जर्मनीदेशे सर्वेषु पुस्तकालयेषु इन्डोलाजी (Indology) भारतीयविद्या-सम्बद्धः प्रकोष्ठोऽस्ति। सर्वेऽपि पृथिवीपुत्रा नीरोगा बलिनश्च स्युः इति वयं सर्वेऽपि कामयामहे।
‘बुद्धचरितम्’ कस्यां भाषायां प्रणिबद्धम् अस्ति?
Show answerHide answer
Correct answer: (C) संस्कृतभाषायाम्
Explanation
अश्वघोष ने बौद्धों की प्रिय प्राकृत भाषा को छोड़कर बुद्धचरित की रचना संस्कृत में की। अतः (C) सही है।
निर्देशः—अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा (142–150) पर्यन्तं प्रश्नानां विकल्पात्मकोत्तरेभ्यः उचिततमम् उत्तरं चित्वा लिखत।
संस्कृतभाषेयं देववाणी अस्ति। अस्यामेव भाषायां विश्वस्य प्राचीनतमाः ग्रन्थाः वेदाः उपलभ्यन्ते। वेदेषु राष्ट्रधर्मो विश्वधर्मश्च विस्तरेण प्रतिपादितोऽस्ति। अथर्ववेदे प्रजातान्त्रिकस्य राज्यस्य उल्लेखः प्राप्यते। ज्ञानमार्गेण च अमृतत्त्वं प्राप्तुं शक्यते। देशे समाजे च उच्च-नीचत्वभावनां विहाय एव सर्वविधा उन्नतिः कर्तुं शक्यते। परोपकारेण एव पुण्यफलावाप्तिः। परपीडनेन च पापम् एव। बौद्ध-महाकविः अश्वघोषः बौद्धजनप्रियां प्राकृतभाषां परित्यज्य ‘बुद्धचरितम्’ संस्कृते एव व्यरचयत्। जर्मनीदेशे सर्वेषु पुस्तकालयेषु इन्डोलाजी (Indology) भारतीयविद्या-सम्बद्धः प्रकोष्ठोऽस्ति। सर्वेऽपि पृथिवीपुत्रा नीरोगा बलिनश्च स्युः इति वयं सर्वेऽपि कामयामहे।
पृथिवीपुत्राणां कृते वयं सर्वे किं किं कामयामहे?
Show answerHide answer
Correct answer: (C) नीरोगा बलिनो भवन्तु
Explanation
गद्यांश के अन्त में सब पृथ्वीपुत्रों के निरोग और बलवान होने की कामना की गई है। अतः (C) सही है।
निर्देशः—प्रश्नः 71–77 पर्यन्तं प्रश्नाः प्रस्तुतगद्यांशाधारीकृत्य समाधेयाः—
अस्ति दाक्षिणात्ये जनपदे महिलारोप्यं नाम नगरम्। तत्र सकलार्थिकल्पद्रुमः प्रवरमुकुटमणिमरीचिमञ्जरीचर्चितचरणयुगलः सकलकलापारङ्गतोऽमरशक्तिर्नाम राजा बभूव। तस्य त्रयः पुत्राः परमदुर्मेधसो बहुशक्तिरुग्रशक्तिरनन्तशक्तिश्चेति नामानो बभूवुः। अथ राजा तान् शास्त्रविमुखान् आलोक्य सचिवान् आहूय प्रोवाच—भोः! ज्ञातमेतद् भवद्भिः यन्ममैते त्रयोऽपि पुत्राः शास्त्रविमुखाविवेकरहिताश्च। तत् एतान् पश्यतो मे महदपि राज्यं न सौख्यमावहति।
महिलारोप्यं नाम नगरं कस्मिन् जनपदेऽस्ति?
Show answerHide answer
Correct answer: (C) दाक्षिणात्यजनपदे
Explanation
गद्यांश के प्रथम वाक्य में कहा गया है कि महिलारोप्य नामक नगर दक्षिण के जनपद (दाक्षिणात्य जनपद) में है। इसलिए (C) सही है।
निर्देशः—प्रश्नः 71–77 पर्यन्तं प्रश्नाः प्रस्तुतगद्यांशाधारीकृत्य समाधेयाः—
अस्ति दाक्षिणात्ये जनपदे महिलारोप्यं नाम नगरम्। तत्र सकलार्थिकल्पद्रुमः प्रवरमुकुटमणिमरीचिमञ्जरीचर्चितचरणयुगलः सकलकलापारङ्गतोऽमरशक्तिर्नाम राजा बभूव। तस्य त्रयः पुत्राः परमदुर्मेधसो बहुशक्तिरुग्रशक्तिरनन्तशक्तिश्चेति नामानो बभूवुः। अथ राजा तान् शास्त्रविमुखान् आलोक्य सचिवान् आहूय प्रोवाच—भोः! ज्ञातमेतद् भवद्भिः यन्ममैते त्रयोऽपि पुत्राः शास्त्रविमुखाविवेकरहिताश्च। तत् एतान् पश्यतो मे महदपि राज्यं न सौख्यमावहति।
महिलारोप्यस्य राजा कः आसीत्?
Show answerHide answer
Correct answer: (B) अमरशक्तिः
Explanation
गद्यांश के अनुसार महिलारोप्य नगर का राजा अमरशक्ति था; बहुशक्ति और अनन्तशक्ति उसके पुत्र थे।
निर्देशः—प्रश्नः 71–77 पर्यन्तं प्रश्नाः प्रस्तुतगद्यांशाधारीकृत्य समाधेयाः—
अस्ति दाक्षिणात्ये जनपदे महिलारोप्यं नाम नगरम्। तत्र सकलार्थिकल्पद्रुमः प्रवरमुकुटमणिमरीचिमञ्जरीचर्चितचरणयुगलः सकलकलापारङ्गतोऽमरशक्तिर्नाम राजा बभूव। तस्य त्रयः पुत्राः परमदुर्मेधसो बहुशक्तिरुग्रशक्तिरनन्तशक्तिश्चेति नामानो बभूवुः। अथ राजा तान् शास्त्रविमुखान् आलोक्य सचिवान् आहूय प्रोवाच—भोः! ज्ञातमेतद् भवद्भिः यन्ममैते त्रयोऽपि पुत्राः शास्त्रविमुखाविवेकरहिताश्च। तत् एतान् पश्यतो मे महदपि राज्यं न सौख्यमावहति।
अमरशक्तेः पुत्रस्य नामासीत्
Show answerHide answer
Correct answer: (D) एकाधिकविकल्पा उपयुक्ताः
Explanation
राजा अमरशक्ति के तीन पुत्र बहुशक्ति, उग्रशक्ति और अनन्तशक्ति थे। तीनों विकल्प सही हैं, इसलिए एकाधिक विकल्प (D) उपयुक्त है।
निर्देशः—प्रश्नः 71–77 पर्यन्तं प्रश्नाः प्रस्तुतगद्यांशाधारीकृत्य समाधेयाः—
अस्ति दाक्षिणात्ये जनपदे महिलारोप्यं नाम नगरम्। तत्र सकलार्थिकल्पद्रुमः प्रवरमुकुटमणिमरीचिमञ्जरीचर्चितचरणयुगलः सकलकलापारङ्गतोऽमरशक्तिर्नाम राजा बभूव। तस्य त्रयः पुत्राः परमदुर्मेधसो बहुशक्तिरुग्रशक्तिरनन्तशक्तिश्चेति नामानो बभूवुः। अथ राजा तान् शास्त्रविमुखान् आलोक्य सचिवान् आहूय प्रोवाच—भोः! ज्ञातमेतद् भवद्भिः यन्ममैते त्रयोऽपि पुत्राः शास्त्रविमुखाविवेकरहिताश्च। तत् एतान् पश्यतो मे महदपि राज्यं न सौख्यमावहति।
राज्ञः त्रयः पुत्राः आसन्
Show answerHide answer
Correct answer: (B) शास्त्रविमुखाः
Explanation
गद्यांश में राजा ने अपने तीनों पुत्रों को शास्त्रविमुख (शास्त्र से विमुख) देखा था। अतः (B) सही है।
निर्देशः—प्रश्नः 71–77 पर्यन्तं प्रश्नाः प्रस्तुतगद्यांशाधारीकृत्य समाधेयाः—
अस्ति दाक्षिणात्ये जनपदे महिलारोप्यं नाम नगरम्। तत्र सकलार्थिकल्पद्रुमः प्रवरमुकुटमणिमरीचिमञ्जरीचर्चितचरणयुगलः सकलकलापारङ्गतोऽमरशक्तिर्नाम राजा बभूव। तस्य त्रयः पुत्राः परमदुर्मेधसो बहुशक्तिरुग्रशक्तिरनन्तशक्तिश्चेति नामानो बभूवुः। अथ राजा तान् शास्त्रविमुखान् आलोक्य सचिवान् आहूय प्रोवाच—भोः! ज्ञातमेतद् भवद्भिः यन्ममैते त्रयोऽपि पुत्राः शास्त्रविमुखाविवेकरहिताश्च। तत् एतान् पश्यतो मे महदपि राज्यं न सौख्यमावहति।
राज्ञः कान् आहुतवान्?
Show answerHide answer
Correct answer: (E) न कोऽपि उपयुक्तः
Explanation
राजा ने पुत्रों को देखकर सचिवों (मन्त्रियों) को बुलाया था। विकल्पों में सचिव नहीं हैं, इसलिए कोई भी उपयुक्त नहीं है, उत्तर (E)।
निर्देशः—प्रश्नः 71–77 पर्यन्तं प्रश्नाः प्रस्तुतगद्यांशाधारीकृत्य समाधेयाः—
अस्ति दाक्षिणात्ये जनपदे महिलारोप्यं नाम नगरम्। तत्र सकलार्थिकल्पद्रुमः प्रवरमुकुटमणिमरीचिमञ्जरीचर्चितचरणयुगलः सकलकलापारङ्गतोऽमरशक्तिर्नाम राजा बभूव। तस्य त्रयः पुत्राः परमदुर्मेधसो बहुशक्तिरुग्रशक्तिरनन्तशक्तिश्चेति नामानो बभूवुः। अथ राजा तान् शास्त्रविमुखान् आलोक्य सचिवान् आहूय प्रोवाच—भोः! ज्ञातमेतद् भवद्भिः यन्ममैते त्रयोऽपि पुत्राः शास्त्रविमुखाविवेकरहिताश्च। तत् एतान् पश्यतो मे महदपि राज्यं न सौख्यमावहति।
चर्चितचरणयुगलः कः आसीत्?
Show answerHide answer
Correct answer: (B) अमरशक्तिः
Explanation
गद्यांश में राजा अमरशक्ति को "प्रवरमुकुटमणिमरीचिमञ्जरीचर्चितचरणयुगलः" कहा गया है, अतः (B) सही है।
निर्देशः—प्रश्नः 71–77 पर्यन्तं प्रश्नाः प्रस्तुतगद्यांशाधारीकृत्य समाधेयाः—
अस्ति दाक्षिणात्ये जनपदे महिलारोप्यं नाम नगरम्। तत्र सकलार्थिकल्पद्रुमः प्रवरमुकुटमणिमरीचिमञ्जरीचर्चितचरणयुगलः सकलकलापारङ्गतोऽमरशक्तिर्नाम राजा बभूव। तस्य त्रयः पुत्राः परमदुर्मेधसो बहुशक्तिरुग्रशक्तिरनन्तशक्तिश्चेति नामानो बभूवुः। अथ राजा तान् शास्त्रविमुखान् आलोक्य सचिवान् आहूय प्रोवाच—भोः! ज्ञातमेतद् भवद्भिः यन्ममैते त्रयोऽपि पुत्राः शास्त्रविमुखाविवेकरहिताश्च। तत् एतान् पश्यतो मे महदपि राज्यं न सौख्यमावहति।
प्रोवाच इत्यत्र सन्धिः कः?
Show answerHide answer
Correct answer: (A) गुणसन्धिः
Explanation
प्रोवाच = प्र + उवाच। यहाँ अ + उ मिलकर ओ हुआ, जो गुण सन्धि का नियम है। अतः (A) सही है।
निर्देशः—प्रश्नः 78–83 पर्यन्तं प्रश्नाः प्रस्तुतगद्यांशाधारीकृत्य समाधेयाः—
यद्यपि संसारे बहूनि वस्तूनि सन्ति, परन्तु विद्यैव सर्वश्रेष्ठधनमस्ति। अतएवोच्यते—विद्याधनं सर्वप्रधानम्। विद्यया मनुष्यः स्वकीयं कर्तव्यं जानाति। विद्ययैव मनुष्यो जानाति यत् को धर्मः, कोऽधर्मः, किंकर्तव्यम्, किम् अकर्तव्यम्, किं पुण्यम्, किं पापम्, किं कृत्वा लाभो भविष्यति, केन कार्येण वा हानिः भविष्यति। स विद्याप्राप्त्या सन्मार्गम् अनुवर्तितुं प्रयतते। एवं विद्यैव मनुष्यो मनुष्योऽस्ति। यो मनुष्यः विद्याहीनोऽस्ति स कर्तव्याकर्तव्यस्य अज्ञानात् पशुवद् आचरति, अतः स पशुरित्यभिधीयते। ‘विद्याविहीनः पशुः’ इति।
मनुष्यः कस्मात् कारणात् पशुवद् आचरति?
Show answerHide answer
Correct answer: (D) एकाधिकविकल्पा उपयुक्ताः
Explanation
गद्यांश के अनुसार विद्याहीन मनुष्य कर्तव्य और अकर्तव्य के अज्ञान से पशु जैसा आचरण करता है। विकल्प (B) और (C) दोनों इस भाव को कहते हैं, इसलिए (D) सही है।
निर्देशः—प्रश्नः 78–83 पर्यन्तं प्रश्नाः प्रस्तुतगद्यांशाधारीकृत्य समाधेयाः—
यद्यपि संसारे बहूनि वस्तूनि सन्ति, परन्तु विद्यैव सर्वश्रेष्ठधनमस्ति। अतएवोच्यते—विद्याधनं सर्वप्रधानम्। विद्यया मनुष्यः स्वकीयं कर्तव्यं जानाति। विद्ययैव मनुष्यो जानाति यत् को धर्मः, कोऽधर्मः, किंकर्तव्यम्, किम् अकर्तव्यम्, किं पुण्यम्, किं पापम्, किं कृत्वा लाभो भविष्यति, केन कार्येण वा हानिः भविष्यति। स विद्याप्राप्त्या सन्मार्गम् अनुवर्तितुं प्रयतते। एवं विद्यैव मनुष्यो मनुष्योऽस्ति। यो मनुष्यः विद्याहीनोऽस्ति स कर्तव्याकर्तव्यस्य अज्ञानात् पशुवद् आचरति, अतः स पशुरित्यभिधीयते। ‘विद्याविहीनः पशुः’ इति।
पशुवद् कः आचरति?
Show answerHide answer
Correct answer: (C) विद्याहीनमनुष्यः
Explanation
गद्यांश के अनुसार जो मनुष्य विद्याहीन है, वही पशु के समान आचरण करता है। अतः (C) सही है।
निर्देशः—प्रश्नः 78–83 पर्यन्तं प्रश्नाः प्रस्तुतगद्यांशाधारीकृत्य समाधेयाः—
यद्यपि संसारे बहूनि वस्तूनि सन्ति, परन्तु विद्यैव सर्वश्रेष्ठधनमस्ति। अतएवोच्यते—विद्याधनं सर्वप्रधानम्। विद्यया मनुष्यः स्वकीयं कर्तव्यं जानाति। विद्ययैव मनुष्यो जानाति यत् को धर्मः, कोऽधर्मः, किंकर्तव्यम्, किम् अकर्तव्यम्, किं पुण्यम्, किं पापम्, किं कृत्वा लाभो भविष्यति, केन कार्येण वा हानिः भविष्यति। स विद्याप्राप्त्या सन्मार्गम् अनुवर्तितुं प्रयतते। एवं विद्यैव मनुष्यो मनुष्योऽस्ति। यो मनुष्यः विद्याहीनोऽस्ति स कर्तव्याकर्तव्यस्य अज्ञानात् पशुवद् आचरति, अतः स पशुरित्यभिधीयते। ‘विद्याविहीनः पशुः’ इति।
विद्यैव इत्यत्र कः सन्धिः?
Show answerHide answer
Correct answer: (A) वृद्धिसन्धिः
Explanation
विद्या + एव में आ + ए मिलकर ऐ बना है, जो वृद्धि सन्धि है। अतः (A) सही है।
निर्देशः—प्रश्नः 78–83 पर्यन्तं प्रश्नाः प्रस्तुतगद्यांशाधारीकृत्य समाधेयाः—
यद्यपि संसारे बहूनि वस्तूनि सन्ति, परन्तु विद्यैव सर्वश्रेष्ठधनमस्ति। अतएवोच्यते—विद्याधनं सर्वप्रधानम्। विद्यया मनुष्यः स्वकीयं कर्तव्यं जानाति। विद्ययैव मनुष्यो जानाति यत् को धर्मः, कोऽधर्मः, किंकर्तव्यम्, किम् अकर्तव्यम्, किं पुण्यम्, किं पापम्, किं कृत्वा लाभो भविष्यति, केन कार्येण वा हानिः भविष्यति। स विद्याप्राप्त्या सन्मार्गम् अनुवर्तितुं प्रयतते। एवं विद्यैव मनुष्यो मनुष्योऽस्ति। यो मनुष्यः विद्याहीनोऽस्ति स कर्तव्याकर्तव्यस्य अज्ञानात् पशुवद् आचरति, अतः स पशुरित्यभिधीयते। ‘विद्याविहीनः पशुः’ इति।
विद्ययैव मनुष्यो भवति
Show answerHide answer
Correct answer: (B) मनुष्यः
Explanation
गद्यांश में कहा गया है कि विद्या से ही मनुष्य वास्तव में मनुष्य होता है। अतः (B) सही है।
How to use these BPSC TRE Sanskrit questions
Every question here was asked in a real BPSC TRE paper; the paper and shift are shown on the card, and the number opens the question on its own page. Try each one before tapping Show answer, then attempt the full BPSC TRE papers as timed tests to check your speed under exam conditions.